ظرفیت‌های مغفول انرژی‌های پاک در ایران

مهدی احمدی مدیرمسئول

ایران به‌عنوان یکی از غنی‌ترین کشورهای جهان از نظر منابع نفت و گاز، دهه‌هاست که الگوی تأمین انرژی خود را بر پایه سوخت‌های فسیلی بنا کرده است. این وابستگی تاریخی اگرچه در مقاطعی مزیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی برای کشور به همراه داشته، اما در شرایط کنونی با چالش‌های جدی مواجه شده است. رشد سریع مصرف انرژی، فرسودگی زیرساخت‌ها، تشدید آلودگی‌های زیست‌محیطی، بحران آب و همچنین فشارهای اقتصادی و بین‌المللی، ضرورت توجه به منابع جایگزین و پایدار انرژی را بیش از پیش آشکار کرده است. در این میان، انرژی‌های تجدیدپذیر می‌توانند نقش کلیدی در بازتعریف آینده انرژی ایران ایفا کنند.

ایران از نظر جغرافیایی و اقلیمی در موقعیتی قرار دارد که امکان بهره‌برداری گسترده از انواع انرژی‌های تجدیدپذیر را فراهم می‌سازد. میزان تابش خورشیدی در بسیاری از مناطق کشور، به‌ویژه در نواحی مرکزی، جنوبی و شرقی، در سطحی بسیار مطلوب قرار دارد و ایران را در زمره کشورهای دارای پتانسیل بالای انرژی خورشیدی قرار می‌دهد. استفاده از این ظرفیت می‌تواند از طریق نیروگاه‌های خورشیدی بزرگ‌مقیاس یا سامانه‌های کوچک‌مقیاس خانگی و صنعتی صورت گیرد.

علاوه بر انرژی خورشیدی، پتانسیل انرژی بادی نیز در مناطق مختلف کشور قابل توجه است. وجود کریدورهای بادی فعال در مناطقی مانند منجیل، شرق خراسان، سیستان و بلوچستان و سواحل جنوبی، امکان تولید برق پاک و پایدار را فراهم کرده است.

در کنار این منابع، ایران از ظرفیت‌های دیگری همچون انرژی زمین‌گرمایی، زیست‌توده و حتی انرژی امواج در برخی مناطق برخوردار است. هرچند این منابع تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند، اما می‌توانند در تکمیل سبد انرژی تجدیدپذیر کشور نقش مؤثری داشته باشند. تنوع این منابع به ایران اجازه می‌دهد که متناسب با شرایط اقلیمی و نیازهای منطقه‌ای، راهکارهای متفاوتی برای تولید انرژی پاک اتخاذ کند.

توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر ارتباط مستقیمی با مفهوم امنیت انرژی دارد. اتکای شدید به سوخت‌های فسیلی، به‌ویژه در تولید برق، باعث شده است که شبکه انرژی کشور در برابر نوسانات اقتصادی، محدودیت‌های صادراتی و افزایش مصرف داخلی آسیب‌پذیر باشد. انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌خصوص در قالب تولید پراکنده، می‌توانند به کاهش فشار بر شبکه سراسری برق کمک کرده و تاب‌آوری سیستم انرژی را افزایش دهند.

همچنین با جایگزینی بخشی از مصرف داخلی نفت و گاز، امکان استفاده بهینه‌تر از این منابع در بخش‌های صادراتی یا صنایع با ارزش افزوده بالاتر فراهم می‌شود.

از منظر اقتصادی، انرژی‌های تجدیدپذیر تنها یک گزینه زیست‌محیطی نیستند، بلکه فرصتی برای رشد و توسعه نیز محسوب می‌شوند. سرمایه‌گذاری در این حوزه می‌تواند به ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم منجر شود؛ به‌ویژه در مناطق کمتر توسعه‌یافته که اغلب از پتانسیل‌های طبیعی مناسبی برخوردارند.

ساخت، نصب، بهره‌برداری و نگهداری تجهیزات تجدیدپذیر نیازمند نیروی کار متخصص است و این امر می‌تواند به توسعه مهارت‌ها و تقویت اقتصاد محلی کمک کند. علاوه بر این، توسعه صنایع مرتبط با تولید تجهیزات خورشیدی و بادی، زمینه‌ساز رشد شرکت‌های دانش‌بنیان و کاهش وابستگی به واردات خواهد بود.

با وجود این مزایا، سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی ایران همچنان محدود باقی مانده است. یارانه گسترده سوخت‌های فسیلی، ناپایداری سیاست‌های حمایتی، تغییرات مکرر تعرفه‌های خرید تضمینی برق و پیچیدگی‌های اداری، از جمله موانعی هستند که انگیزه سرمایه‌گذاران را کاهش داده‌اند.

مشکلات مربوط به تأمین مالی، دسترسی محدود به فناوری‌های روز و ضعف زیرساخت‌های شبکه برق نیز از دیگر چالش‌های توسعه این بخش محسوب می‌شوند.

نقش دولت و نظام حکمرانی انرژی در رفع این چالش‌ها بسیار تعیین‌کننده است. تدوین یک راهبرد ملی منسجم و بلندمدت برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، ثبات قوانین، شفافیت در صدور مجوزها و ایجاد مشوق‌های مالی پایدار، می‌تواند اعتماد بخش خصوصی را جلب کند.

همچنین اصلاح تدریجی نظام یارانه انرژی و هدایت منابع حاصل به سمت سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پاک، می‌تواند زمینه‌ساز تحول در ساختار انرژی کشور باشد.

از منظر زیست‌محیطی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر اهمیت دوچندانی برای ایران دارد. آلودگی هوا، افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای و بحران کم‌آبی، چالش‌هایی هستند که مستقیماً با الگوی مصرف انرژی ارتباط دارند. نیروگاه‌های تجدیدپذیر آلایندگی و مصرف آب بسیار کمتری نسبت به نیروگاه‌های حرارتی دارند.

در مجموع، ایران از ظرفیت‌های طبیعی، انسانی و فنی قابل توجهی برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر برخوردار است، اما بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها نیازمند تغییر رویکرد در سیاست‌گذاری انرژی است. گذار تدریجی از اقتصاد متکی بر سوخت‌های فسیلی به سمت سبد انرژی متنوع و پایدار، ضرورتی راهبردی برای آینده ایران به شمار می‌رود.